در نشست مسئولیت اجتماعی دانشگاه، مسائل و چالش های کشور  مطرح شد:

کم شنوایی حاکمیت نسبت به هشدارهای جامعه شناسان، ریشه بحران های امروز است

نشست «مسئولیت اجتماعی دانشگاه، مسائل و چالش‌های کشور» روز یکم آذر ۱۴۰۴ در معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه تهران و با همکاری کرسی یونسکو در سلامت اجتماعی و توسعه برگزار شد. این نشست با هدف بررسی انتقادی وضعیت اجتماعی نسل جوان، ارزیابی جایگاه دانشگاه در مواجهه با مسائل جامعه و تبیین نقش کرسی‌های علمی در سیاست‌گذاری اجتماعی شکل گرفت و جمعی از استادان و صاحب‌نظران حوزه جامعه‌شناسی، سلامت اجتماعی، اخلاق، شهرسازی و توسعه در آن حضور داشتند.

در آغاز جلسه، دکتر روح‌الله نصرتی، معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه تهران، با اشاره به پیمایش‌هایی که با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در میان دانشجویان نسل Z انجام شده است، تأکید کرد مهم‌ترین دغدغه دانشجویان «آینده شغلی و نگرانی از یافتن فرصت‌های مناسب» است؛ موضوعی که به گفته او دغدغه ۹۹ درصد جوانان است. پس از آن، سلامت روان، اضطراب اجتماعی، استقلال مالی، ثبات اقتصادی، فشار تحصیلی، هویت، اثر شبکه‌های اجتماعی، احساس تعلق، سازگاری با سرعت تغییرات، انتظارات والدین، مهاجرت تحصیلی، مسائل زیست‌محیطی و در نهایت موضوع ازدواج و تشکیل خانواده قرار دارد که تنها برای حدود ۵۰ درصد دانشجویان جزو اولویت‌ها بوده است. به گفته دکتر نصرتی، این داده‌ها چشم‌انداز روشنی از وضعیت نسل جوان ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد برنامه‌ریزی دانشگاه باید «مبتنی بر تجربه زیسته واقعی دانشجویان» باشد. او تأکید کرد که بخشی از مسئولیت اجتماعی دانشگاه پرداختن به مسائل اجتماعی و فرهنگی جامعه است و از همین رو دبیرخانه ویژه‌ای در معاونت فرهنگی برای رصد مسائل اجتماعی و ایجاد سازوکار همکاری دانشگاه‌ها با استان‌ها شکل گرفته است. او گفت تنها از طریق پیوند دانشگاه و نهادهای اجرایی می‌توان مسائل اجتماعی را حل کرد و روش‌های بروکراتیک پاسخگو نخواهند بود.

دکتر یونس نوربخش، رئیس کرسی یونسکو در سلامت اجتماعی و توسعه، در سخنان آغازین خود با اشاره به «کاهش انرژی اجتماعی» در کشور و «کم‌شنوایی» نسبت به هشدارهای جامعه‌شناسان و روان‌شناسان گفت: «آنچه امروز مسئولان درباره وضعیت فرهنگی و اجتماعی جوانان می‌گویند، سال‌ها قبل متخصصان بارها بیان کردند اما شنیده نشد.» او افزود که سلامت روانی و اجتماعی آسیب جدی دیده اما برای درمان آن به دانشگاه مراجعه نمی‌شود. به گفته او، کرسی یونسکو طی هشت سال گذشته ۸ گروه علمی فعال ایجاد کرده، اما دستگاه‌ها کمتر به آن رجوع کرده‌اند. نوربخش تأکید کرد مهم‌ترین مسئولیت اجتماعی دانشگاه «تولید تفکر توسعه‌ای و دانش مورد نیاز برای پیشرفت ایران» است و دانشگاه پیش از هر چیز باید امید و انرژی اجتماعی را به دانشجویان خود بازگرداند.

در ادامه، دکتر حسین ایمانی جاجرمی، رئیس گروه شهر و سلامت اجتماعی کرسی یونسکو نیز با اشاره به تجربه دهه ۶۰ گفت: «فقر و درآمد پایین در گذشته به دلیل تصور جامعه از عدالت قابل تحمل بود، اما امروز با وجود رشد درآمدها، بی‌عدالتی تحمل‌ناپذیر شده است». او پیشنهاد کرد گزارش سالانه «سلامت اجتماعی» در کشور تهیه شود و کرسی یونسکو بر موضوعاتی چون عدالت اجتماعی، مسکن، آب، آلودگی هوا، حمل‌ونقل و محلات شهری تمرکز کند.

دکتر محمد خدایاری‌فرد، رئیس گروه روان‌شناسی و سلامت اجتماعی کرسی یونسکو، گزارشی از طرح «توسعه اخلاق» ارائه داد و توضیح داد که شاخص‌های اخلاقی این طرح با استفاده از منابع بین‌المللی، الهیات اسلامی و روان‌شناسی مثبت تدوین شده و دوره «مهارت‌های نیک‌زیستن» برای مدیران، اعضای هیئت علمی و روان‌شناسان برگزار شده است. او پیشنهاد کرد کرسی یونسکو می‌تواند اتاق فکر سیاست‌های عمومی باشد و موانع و بسترهای موفقیت سیاست‌ها را تحلیل کند، زیرا در شرایط کنونی نمی‌توان صرفاً با ادبیات دینی با نسل جدید گفت‌وگو کرد.

دکتر سعیدآبادی رئيس گروه مطالعات و تجربيات بين الملل كرسي يونسكو نيز اظهار داشت كه جامعه ایران امروز با چالش‌هایی روبه‌روست که به‌طور مستقیم مسئولیت اجتماعی دانشگاه را نیز با دشواری مواجه کرده است. مهم‌ترینِ این چالش‌ها، ناامیدی فراگیری است که در لایه‌های مختلف جامعه تکثیر و انباشته شده. پرسش اساسی این است که چگونه می‌توان این چرخه ناامیدی را متوقف و امکان بازتولید امید را فراهم کرد. شاید تنها راه مؤثر، شکل‌دادن به یک رؤیای مشترک در زیر چتر ایران باشد؛ رؤیایی که بتواند دوباره احساس تعلق، انگیزه و امید را در جامعه برانگیزد.

دکتر ودا‌دهیر رئیس گروه علمی سلامت و آسایش اجتماعی كرسي يونسكو در سلامت اجتماعي نيز در اين نشست  اشاره كرد كه کرسی یونسکو می‌تواند نقش یک اتاق فکر را بر عهده بگیرد؛ جایی که به‌عنوان پشتوانه‌ی فکری، به سیاست‌ها و خط‌مشی‌های عمومی کشور ورود کند. بسیاری از این سیاست‌ها در سال‌های گذشته به نتایج مطلوب نرسیده‌اند، و کرسی می‌تواند با نگاهی تحلیلی بررسی کند چه مؤلفه‌هایی زمینه‌ساز موفقیت سیاست‌های عمومی هستند و چه عواملی موجب ناکامی آن‌ها می‌شوند. به بیان دیگر، رسالت این کرسی آن است که بسترهای موفقیت و موانع شکست سیاست‌ها را به‌صورت عالمانه شناسایی و روشن کند.

دکتر سید احمد فیروزآبادی، رئیس گروه توسعه و سلامت اجتماعی، بر اهمیت «رصد مستمر وضعیت سلامت اجتماعی» تأکید کرد و آن را بخشی جدایی‌ناپذیر از مسئولیت اجتماعی دانشگاه دانست. او پیشنهاد کرد وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها پنج درصد بودجه پژوهشی خود را صرف قراردادهای پژوهشی با دانشگاه‌ها کنند تا ارتباط دانشگاه و نظام اجرایی تقویت شود. به گفته او، حل مسائل اجرایی کشور زمانی ممکن است که دانشگاه وارد میدان عمل شود و نظام پژوهشی از حالت منفک و جداشده از نیازهای جامعه خارج شود.

مهندس سید کاظم سیدمراد، رئیس گروه شهر کودک و سلامت اجتماعی کرسی یونسکو، با اشاره به مسائل نابرابری در حوزه کودکان، بر اهمیت طراحی «شهر دوستدار کودک» تأکید کرد و گفت اگر قرار است دانشگاه برای جوانان نقش مؤثر ایفا کند، باید از دوره کودکی آغاز کرد. او فعالیت‌های مشترک دانشگاه‌ها و رویدادهای طراحی شهری را نمونه‌ای از مسئولیت‌پذیری دانشگاه دانست.

در بخش دیگری از نشست، دکتر رضا شجیع، رئیس گروه ورزش و سلامت اجتماعی، سلامت اجتماعی را مشابه «بدن انسان» توصیف کرد که متولی مشخصی ندارد و به همین دلیل اغلب نادیده گرفته می‌شود. او تأکید کرد که برای حرکت در این حوزه لازم است چارچوبی مشخص تدوین و در سطح پایلوت در دانشگاه تهران اجرا شود.

دکتر رسول صادقی، رئیس گروه جمعیت و سلامت اجتماعی، نیز بر اهمیت پیوند دانشگاه با نهادهایی که سلامت اجتماعی را پیگیری می‌کنند، تأکید کرد و مسائلی همچون تاب‌آوری اجتماعی، گروه‌های حاشیه‌نشین و مهاجرت را از اولویت‌های پژوهشی دانست.

در ادامه، دکتر زهره نجفی اصل، مدیر بخش پژوهش کرسی یونسکودر سلامت اجتماعی و توسعه، با نقد روندهای فرهنگی و اجتماعی اخیر کشور گفت مهم‌ترین چالش امروز «جامعه‌پذیری معکوس» است؛ وضعیتی که در آن به‌جای انتقال ارزش‌ها از والدین به فرزندان، جریان ارزش‌گذاری و هنجارگذاری وارونه شده است. او با استناد به جمله‌ای از نهج‌البلاغه که «فقر از یک در وارد می‌شود و ایمان از در دیگر خارج»، بخشی از این وضعیت را ناشی از «فقر فرهنگی» دانست و گفت هنگامی که باورها، ارزش‌ها و قطعیت‌های جامعه تضعیف شود، احترام به والدین، معلم و نهادهای تربیتی نیز دچار چالش می‌شود. او توضیح داد که برای حفظ رابطه با فرزندان، برخی والدین به مطالبات ناموجه آن‌ها تن می‌دهند و این چرخه به تربیت معکوس، افزایش اضطراب، بی‌ثباتی هویتی و جایگزینی مسیرهای نادرست به‌جای خانواده و ازدواج منجر شده است؛ در حالی که میل و نیاز زیستی جوانان از بین نرفته اما پاسخ مناسب دریافت نمی‌کند. نجفی اصل هشدار داد این روند می‌تواند سلامت اجتماعی را در سطحی گسترده تحت تأثیر قرار دهد.

همچنین دکتر کبری صحراگرد دبیر گروه های علمی کرسی یونسکو در سلامت اجتماعی و توسعه با تأکید بر اینکه یکی از دلایل عدم مراجعه دولت به دانشگاه «فقدان زبان مشترک» است، گفت کرسی یونسکو می‌تواند این زبان مشترک را شکل دهد. به گفته او، گروه‌های علمی کرسی ظرفیت آن را دارند که تحلیل‌های تخصصی و راه‌حل‌های عملیاتی ارائه دهند و جریان گفت‌وگوی نظام‌مند میان دولت و دانشگاه را ایجاد کنند.  

آقای دکتر کیانی مسئول واحد مسئولیت اجتماعی معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه تهران نیز با اشاره به این‌که عوامل مؤثر بر سلامت عمدتاً خارج از حوزه وزارت بهداشت قرار دارند، بر اهمیت نگاه جامع به سلامت و نقش دانشگاه تهران در پیشبرد آن تأکید کرد. با اشاره به اینکه عوامل مؤثر بر سلامت اجتماعی عمدتاً خارج از حوزه وزارت بهداشت قرار دارند، وی افزود نگاه جامع‌نگر دانشگاه تهران در دوره مدیریت فعلی می‌تواند به هم‌افزایی نهادها و پیگیری برنامه‌های مشترک کمک کند.

این نشست با تأکید همه سخنرانان بر ضرورت بازتعریف نقش دانشگاه در فضای امروز کشور، یک پیام مشترک داشت: «حل مسائل اجتماعی بدون مشارکت دانشگاه ممکن نیست». استادان حاضر بر این باور بودند که دانشگاه تهران، با ظرفیت کرسی‌های علمی و گروه‌های تخصصی خود، می‌تواند در شکل‌دهی به سیاست‌های عمومی، تقویت امید اجتماعی و ارائه راه‌حل‌های عملی برای چالش‌های اصلی کشور نقشی محوری ایفا کند.